Menu biuletynu

Archiwum
Wyszukiwarka
Wpisz poniżej szukane słowo lub frazę
wyszukiwarka zaawansowana
Biuletyn

Kategoria

Autor

Źródło

 
Biuletyn BDO Rewizja Finansowa nr 6 (16) 2014

A   A   A

Kwalifikacja i wycena inwestycji

(Autor: Dr Andre Helin, Źródło: BDO)

 

Pojęcie i kwalifikacja inwestycji

 

W ustawie o rachunkowości wprowadzono pojęcie inwestycji oparte na pierwotnie obowiązujących MSR 32 – Instrumenty finansowe: ujawnianie i prezentacja, MSR 39 – Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena oraz na MSR 40 – Inwestycje w nieruchomości, które w sposób szczegółowy regulują zasady ujęcia, wyceny i prezentacji inwestycji w sprawozdaniach finansowych.

 

Zgodnie z ustawą o rachunkowości, przez inwestycje są rozumiane aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych, wynikających z przyrostu wartości tych aktywów, uzyskania z nich przychodów w formie odsetek, dywidend (udziałów w zyskach) lub innych pożytków, w tym również z transakcji handlowej, a w szczególności aktywa finansowe oraz te nieruchomości oraz te wartości niematerialne i prawne, które nie są użytkowane przez jednostkę, lecz zostały nabyte w celu osiągnięcia tych korzyści.
Podobnie jak inne aktywa, także inwestycje są poddane ogólnej definicji ustawy, która za aktywa uważa zasoby majątkowe kontrolowane przez jednostkę, o wiarygodnie ustalonej wartości, które według oczekiwań jednostki przyniosą w przyszłości korzyści ekonomiczne.

 

Cel nabycia polegający na osiągnięciu korzyści ekonomicznych wprost przez dany aktyw (bezpośredni przyrost ich wartości lub poprzez osiąganie korzyści poza podstawową działalnością operacyjną jednostki) odróżnia inwestycje od innych aktywów, które przysporzą korzyści, np. po wytworzeniu produktów i ich sprzedaży. Inwestycjami nie będą aktywa użytkowane przez jednostkę i służące jej do realizacji działalności podstawowej, tj. produkcji, realizacji transakcji handlowej czy wykonania usługi.
Zgodnie z tą terminologią aktywami spełniającymi warunki zaliczenia ich do inwestycji są w szczególności aktywa finansowe oraz te aktywa materialne, które spełniają definicję inwestycji (nieruchomości, ruchomości, wartości niematerialne i prawne).

 

W praktyce do inwestycji zalicza się m.in.:

  1. dotychczasowy finansowy majątek trwały i papiery wartościowe przeznaczone do obrotu;
  2. lokaty trwałe w nieruchomości i wartości niematerialne i prawne niewykorzystywane przez jednostkę dla potrzeb jej działalności gospodarczej;
  3. lokaty długo- i krótkoterminowe;
  4. środki pieniężne i inne aktywa pieniężne.

Do celów wyceny inwestycje podlegają podziałowi na długo- i krótkoterminowe oraz na inwestycje w jednostkach powiązanych i pozostałych jednostkach.
Inwestycje długoterminowe stanowiące aktywa trwałe są płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia w okresie powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego lub od daty ich założenia, wystawienia lub nabycia.

 

Przykładami inwestycji długoterminowych mogą być nieruchomości, papiery wartościowe, udzielone pożyczki, wartości niematerialne i prawne, których jednostka nie przeznacza na własne potrzeby, dopłaty do kapitałów itp.
Inwestycje krótkoterminowe będące aktywami obrotowymi są płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia w okresie do 12 miesięcy od dnia bilansowego lub od daty ich założenia, wystawienia lub nabycia albo stanowią aktywa pieniężne.

 

Typowymi przykładami inwestycji krótkoterminowych są akcje, obligacje, bony skarbowe, weksle i depozyty bankowe.
O ile w odniesieniu do inwestycji o charakterze finansowym istnieje możliwość ich prezentacji zarówno w inwestycjach długo-, jak i krótkoterminowych, o tyle dla inwestycji niefinansowych (nieruchomości, wartości niematerialne i prawne) przewidziano ich prezentację jedynie w inwestycjach długoterminowych.
Inwestycje niefinansowe powinny być – zdaniem Autora – także prezentowane w inwestycjach krótkoterminowych, jeżeli spełniają warunki kwalifikacji dla tych inwestycji.

 

Jeżeli aktywa pieniężne są płatne lub wymagalne w ciągu 3 miesięcy od dnia ich otrzymania, wystawienia, nabycia lub założenia (lokaty), to na potrzeby rachunku przepływów pieniężnych zalicza się je do środków pieniężnych, chyba że ujmuje się je w przepływach z działalności inwestycyjnej (lokacyjnej). Oznacza to, że do aktywów pieniężnych zalicza się nie tylko pieniężne instrumenty finansowe, które płatne lub wymagalne są w ciągu 3 miesięcy, ale mogą do nich być zaliczone również te z terminem płatności lub wymagalności dłuższym niż 3 miesiące. W takim jednak wypadku bezsprzeczną przynależność danego aktywu do aktywów pieniężnych kierownictwo jednostki powinno potwierdzić stosowną decyzją w formie uchwały.

 

Do specjalnej kategorii inwestycji należą udziały w jednostkach obcych. W zależności od wielkości posiadanego kapitału, udziały mogą przybierać następujące formy:

  1. pasywne inwestycje kapitałowe;
  2. udziały w jednostkach stowarzyszonych;
  3. udziały w jednostkach współzależnych;
  4. udziały w jednostkach zależnych.

W przypadku jednostek powiązanych kapitałowo, na których politykę finansową inwestor wywiera znaczny wpływ lub których działalność kontroluje, zasady rachunkowości przewidują odrębne rozwiązania (por. art. 63 RachU).
Jeżeli dany składnik przestaje spełniać warunki kwalifikujące go do aktywów długo- lub krótkoterminowych, to wówczas istnieje możliwość przekwalifikowania go do właściwego rodzaju aktywów.

 

Wycena inwestycji w dniu nabycia

 

Nabyte lub powstałe aktywa finansowe, w tym instrumenty kapitałowe i finansowe oraz inne inwestycje, ujmuje się w księgach rachunkowych na dzień nabycia lub powstania według ceny nabycia albo ceny zakupu, jeżeli koszty przeprowadzenia transakcji i rozliczenia transakcji nie są istotne.

 

Wycena inwestycji długoterminowych na dzień bilansowy

 

A. Zasady wyceny w odniesieniu do różnych kategorii inwestycji

 

Udziały w innych jednostkach oraz inne inwestycje zaliczone do aktywów trwałych wyceniane są w cenie nabycia pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości lub według wartości godziwej.
Zasady wyceny nieruchomości inwestycyjnych określa art. 28 ust. 1 pkt 1a RachU. Wprowadzony 1.1.2004 r. przepis stanowi, że nieruchomości oraz wartości niematerialne i prawne zaliczane do inwestycji można wycenić – nie rzadziej niż na dzień bilansowy – według zasad, stosowanych do środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, określonych w art. 28 ust. 1 pkt 1 oraz w art. 31, art. 32 ust. 1-5 i art. 33 ust. 1 lub też według ceny rynkowej bądź inaczej określonej wartości godziwej.

 

Jednostki, które posiadają lub zamierzają nabyć nieruchomości bądź wartości niematerialne i prawne zaliczane do inwestycji, powinny określić w dokumentacji zasad (polityki) rachunkowości, o której mowa w art. 10 ust. 1 RachU, który wariant wyceny inwestycji niefinansowej przyjmują do stosowania.
Udziały w jednostkach zależnych, stowarzyszonych i współzależnych w jednostkowym sprawozdaniu finansowym mogą być wycenione następująco:

  1. w cenie nabycia lub w wartości przeszacowanej, pomniejszonej o odpis z tytułu trwałej utraty wartości, lub
  2. metodą praw własności.

Zarówno zasady klasyfikacji inwestycji, jak i metody wyceny zawarte w ustawie o rachunkowości – jak już nadmieniono – były pierwotnie wzorowane na MSR 27, 28, 32 i 39. W wyniku kryzysu finansowego wymienione MSR uległy wielokrotnej modyfikacji i aktualnie zawierają znacznie większe różnice w porównaniu z przepisami ustawy o rachunkowości. Wśród zmian wprowadzonych w MSR 27 i 28 można wymienić zakaz stosowania wyceny metodą praw własności w jednostkowym sprawozdaniu finansowym inwestora, na co wciąż pozwala ustawa o rachunkowości. Po zmianach wycena bilansowa metodą praw własności jest zastrzeżona w większości przypadków dla skonsolidowanych sprawozdań finansowych.

 

B. Skutki wyceny w sprawozdaniu finansowym

 

Wartość w cenie nabycia może być przeszacowana do wartości w cenie rynkowej, różnica z przeszacowania zaś powodująca wzrost ich wartości do poziomu cen rynkowych zwiększa kapitał z aktualizacji wyceny. W przypadku obniżenia wcześniej przeszacowanej wartości inwestycji do wysokości kwoty, o którą podwyższono z tego tytułu kapitał z aktualizacji wyceny – jeżeli kwota różnicy z przeszacowania nie była do dnia wyceny rozliczona – zmniejsza ten kapitał.
W pozostałych przypadkach skutki obniżenia wartości inwestycji zalicza się do kosztów finansowych.

 

O ile ustawa nie pozostawiała wątpliwości, że skutki finansowe przeszacowania inwestycji finansowej do aktualnej wartości godziwej należy odnieść na fundusz z aktualizacji, o tyle ustawa pozostawiała wątpliwości czy postanowienia art. 35 ust. 4 mają także zastosowanie do nieruchomości inwestycyjnych będących składnikami aktywów rzeczowych. Zgodnie z art. 35 ust. 4 fundusz z aktualizacji rozlicza się w związku z przychodami lub kosztami finansowymi, co nie jest logiczne, mając na uwadze, że nieruchomość (także inwestycyjna) ma charakter majątku trwałego. Problematyka ta została uregulowana w aktualizacji w 2008 r. Jak wynika dziś bezpośrednio z art. 3 ust. 1 pkt 32 lit. b i c, skutki finansowe wynikające z przeszacowania nieruchomości inwestycyjnych i wartości niematerialnych i prawnych należy ująć w pozostałych przychodach i kosztach operacyjnych. Aktualne przepisy ustawy są zbieżne w tym zakresie z MSR 40.

 

Wzrost wartości danej inwestycji bezpośrednio wiążący się z uprzednim obniżeniem jej wartości, zaliczonym do kosztów finansowych, ujmuje się do wysokości tych kosztów jako przychody finansowe.
Jeżeli wartość zbytej inwestycji zaliczonej do aktywów trwałych była uprzednio przeszacowana albo wyceniana w wartości rynkowej lub w cenie nabycia, w zależności od tego, która z nich była niższa, a skutki takiej wyceny ujęto w sposób opisany powyżej, to nadwyżkę z tytułu przeszacowania ustala się i rozlicza z kapitałem z aktualizacji wyceny.

 

Skutki przeszacowania inwestycji zaliczonych do aktywów trwałych powodujące wzrost ich wartości do poziomu cen rynkowych, zwiększają kapitał z aktualizacji wyceny. Skutki obniżenia wartości inwestycji w części przekraczającej utworzoną uprzednio część kapitału z aktualizacji zalicza się w koszty finansowe okresu sprawozdawczego. W przypadku ustania przyczyny, dla której dokonano odpisu aktualizującego wartość inwestycji, równowartość uprzednio dokonanego odpisu aktualizującego zwiększa wartość danego składnika aktywów i podlega zaliczeniu do przychodów finansowych.

 

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych, nie później niż na koniec okresu sprawozdawczego, udzielone pożyczki, z wyjątkiem zaliczonych do przeznaczonych do obrotu, wycenia się w wysokości skorygowanej ceny nabycia oszacowanej za pomocą efektywnej stopy procentowej niezależnie od tego, czy jednostka zamierza utrzymać je do terminu wymagalności, czy też nie.

 

Wycena inwestycji krótkoterminowych

 

Inwestycje krótkoterminowe wyceniane są według ceny (wartości) rynkowej albo według ceny nabycia lub ceny (wartości) rynkowej, zależnie od tego, która z nich jest niższa, albo według skorygowanej ceny nabycia – jeżeli dla danego składnika aktywów został określony termin wymagalności, a krótkoterminowe inwestycje, dla których nie istnieje aktywny rynek w inny sposób określonej wartości godziwej.
Możliwość wyceny aktywów finansowych w skorygowanej cenie nabycia wprowadzona została w aktualizacji ustawy w 2008 r., dostosowując krajowe przepisy w tym zakresie do MSR. Definicję skorygowanej ceny nabycia zawiera art. 28 ust. 8a RachU.

 

W przypadku stosowania wyceny według wartości rynkowej, skutki wzrostu lub obniżenia wartości tych aktywów rozlicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych.
W przeciwieństwie do wyceny inwestycji długoterminowych, skutki wyceny nie są odnoszone na kapitał z aktualizacji.

Stosując zasady wyceny według kosztu nabycia lub wartości rynkowej (zależnie od tego, co jest niższe) lub w wartości godziwej, skutki obniżenia wartości zalicza się do kosztów finansowych w pełnej wysokości, natomiast skutki wzrostu wartości tych aktywów odnosi się do przychodów finansowych.
Za wiarygodną uznaje się wartość godziwą:

  1. ustaloną w wysokości ceny ustalonej na aktywnym rynku regulowanym, jeżeli informacja o tej cenie jest ogólnie dostępna;
  2. odpowiadającą wartości dłużnych instrumentów finansowych oszacowanej przez wyspecjalizowaną, niezależną jednostkę, jeśli możliwe jest rzetelne oszacowanie przepływów pieniężnych związanych z tymi instrumentami;
  3. ustaloną drogą zastosowania właściwego dla instrumentów modelu wyceny, jeżeli wprowadzone do tego modelu dane pochodzą z aktywnego regulowanego rynku;
  4. oszacowania ceny instrumentu finansowego, dla którego nie istnieje aktywny rynek, na podstawie publicznie ogłoszonej, notowanej na aktywnym regulowanym rynku ceny nieróżniącego się istotnie podobnego instrumentu finansowego;
  5. oszacowania ceny instrumentu finansowego za pomocą metod estymacji powszechnie uznanych za poprawne.

Z chwilą sprzedaży części inwestycji nabytej w drodze kilku transakcji, np. przy sprzedaży części pakietu papierów wartościowych, rozchód walorów, jeżeli nabyte papiery wartościowe są wycenione według ceny nabycia, powinien odbywać się z uwzględnieniem jednej z metod rozchodu (średnia ważona, pierwsze weszło – pierwsze wyszło, ostatnie weszło – pierwsze wyszło). Odpowiednią metodę jednostka powinna określić w swoich zasadach rachunkowości.

 

Aktywa i inwestycje wyrażone w walucie obcej

 

Operacje gospodarcze dotyczące aktywów finansowych wyrażonych w walutach obcych (z wyłączeniem sprzedaży i kupna walut) na dzień ich przeprowadzenia są wyceniane według średniego kursu ustalonego dla danej waluty przez NBP.
Operacje sprzedaży i kupna walut są wyceniane po kursie sprzedaży lub kupna walut banku, z którego usług jednostka korzysta. Opisana wycena nie dotyczy udziałów w jednostkach podporządkowanych, które są wyceniane metodą praw własności.
Różnice kursowe powstające przy wycenie aktywów finansowych wyrażonych w walutach obcych w odniesieniu do inwestycji długoterminowych są rozliczane identycznie jak odpisy aktualizujące wartość tych inwestycji, tzn. różnice kursowe powodujące wzrost ich wartości zwiększają kapitał z aktualizacji wyceny, a różnice kursowe wpływające na obniżenie wartości inwestycji są zaliczane do kosztów finansowych.

 

Obniżenie wartości aktywów finansowych wyrażonych w walutach obcych wskutek kolejnej wyceny, których wcześniejsza wycena zwiększyła kapitał z aktualizacji, powoduje obniżenie tego kapitału do wysokości wcześniejszego zwiększenia.
W przypadku inwestycji krótkoterminowych wyrażonych w walutach obcych, powstałe przy wycenie różnice kursowe stanowią przychody lub koszty finansowe.
Różnice kursowe dotyczące wyceny środków pieniężnych, udziałów oraz papierów wartościowych wyrażonych w walutach obcych były przed nowelizacją ustawy o rachunkowości wykazywane jako przychody lub koszty finansowe.

Art. 35 ustawy o rachunkowości [Aktualizacja wartości]

  1. Nabyte lub powstałe aktywa finansowe oraz inne inwestycje ujmuje się w księgach rachunkowych na dzień ich nabycia albo powstania, według ceny nabycia albo ceny zakupu, jeżeli koszty przeprowadzenia i rozliczenia transakcji nie są istotne.
  2. Odpisu wyrażającego trwałą utratę wartości inwestycji zaliczonych do aktywów trwałych dokonuje się nie później niż na koniec okresu sprawozdawczego.
  3. Skutki wzrostu lub obniżenia wartości inwestycji krótkoterminowych wycenionych według cen (wartości) rynkowych zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych. W przypadku stosowania innych, niż określone w art. 28 ust. 1 pkt 5 zasad wyceny krótkoterminowych inwestycji, skutki obniżenia ich wartości zalicza się do kosztów finansowych w pełnej wysokości, natomiast skutki wzrostu ich wartości zalicza się do przychodów finansowych w wysokości nie wyższej niż kwota różnic uprzednio odpisanych w koszty finansowe.
  4. Skutki przeszacowania inwestycji zaliczonych do aktywów trwałych innych niż wymienione w art. 28 ust. 1 pkt 1a, powodujące wzrost ich wartości do poziomu cen rynkowych, zwiększają kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny. Obniżenie wartości inwestycji uprzednio przeszacowanej do wysokości kwoty, o którą podwyższono z tego tytułu kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny, jeżeli kwota różnicy z przeszacowania nie była do dnia wyceny rozliczona, zmniejsza ten kapitał (fundusz). W pozostałych przypadkach skutki obniżenia wartości inwestycji zalicza się do kosztów finansowych. Wzrost wartości danej inwestycji bezpośrednio wiążący się z uprzednim obniżeniem jej wartości, zaliczonym do kosztów finansowych, ujmuje się do wysokości tych kosztów jako przychody finansowe.
  5. Jeżeli wartość zbytej inwestycji zaliczonej do aktywów trwałych była uprzednio przeszacowana albo wyceniana w cenie (wartości) rynkowej, lub w cenie nabycia, w zależności od tego, która z nich była niższa, zaś skutki takiej wyceny ujęto w sposób określony w ust. 4, to nadwyżkę z tytułu przeszacowania ustala się i rozlicza z kapitałem (funduszem) z aktualizacji wyceny.
  6. Inwestycje zaliczone do aktywów trwałych na dzień ich przekwalifikowania do inwestycji krótkoterminowych wycenia się:
    1. w wartości księgowej albo cenie nabycia, w zależności od tego, która z nich jest niższa – jeżeli inwestycje krótkoterminowe wycenia się w wartości rynkowej lub cenie nabycia, zależnie od tego, która z nich jest niższa;
    2. według wartości księgowej – jeżeli inwestycje krótkoterminowe wycenia się w wartości rynkowej.
      Jeżeli przekwalifikowana inwestycja długoterminowa była uprzednio przeszacowana, a skutki przeszacowania ujęte są w kapitale (funduszu) z aktualizacji wyceny, to nierozliczoną na dzień przekwalifikowania nadwyżkę z tytułu przeszacowania inwestycji długoterminowej zalicza się do kosztów lub przychodów finansowych.
  7. Inwestycje krótkoterminowe na dzień ich przekwalifikowania do inwestycji długoterminowych wycenia się według zasad określonych w ust. 6, z tym, że jeżeli inwestycja krótkoterminowa była wyceniona w wartości rynkowej, to pomimo jej przekwalifikowania wycena pozostaje bez zmiany.
  8. Jeżeli ceny nabycia jednakowych albo uznanych za jednakowe, ze względu na podobieństwo rodzaju i przeznaczenie, składników inwestycji są różne, to ich rozchód wycenia się według metody wybranej przez jednostkę spośród metod, o których mowa w art. 34 ust. 4 pkt 1-3.

 

Uwaga: niniejszy artykuł stanowi fragment książki dr. Andre Helina „Ustawa o Rachunkowości. Komentarz. Wydanie 6”, 2014 r.



Dr Andre Helin

 Autor jest biegłym rewidentem, prezesem BDO.


<< powrót

zobacz także artykuły

Wszelkie prawa zastrzeżone © BDO Sp. z o.o. (Ustawa z dnia 4 lutego 1994 o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie zdjęć bez zgody autora zabronione.